Zit chronische pijn in het brein?

Je hebt al lang last van rug- of nekpijn. De scans zien er redelijk uit, maar de pijn is er nog steeds. Misschien heeft iemand je al eens gezegd dat het 'in je hoofd zit'. Dat voelt onterecht. Toch klopt er iets in die uitspraak - maar niet op de manier waarop het vaak overkomt.

Chronische pijn zit letterlijk in het brein. Niet als inbeelding, maar als een biologisch proces dat je zenuwstelsel heeft veranderd. In dit artikel leggen we uit hoe dat werkt, waarom rug- en nekpijn zo vaak chronisch worden - en wat dat betekent voor hoe je er mee om kunt gaan.

Wat is pijn eigenlijk?

Pijn is een beschermingsmechanisme van je lichaam. Het is geen passief gevoel dat je overkomt - het is een actief alarm dat je hersenen afgeven als ze inschatten dat er gevaar is. Je slaat met een hamer op je vinger: de hersenen ontvangen een signaal, beoordelen het als bedreigend en sturen een pijnsignaal terug. Je trekt je hand weg. Missie geslaagd.

Pijn is dus geen directe maat voor schade. Het is een maat voor hoe gevaarlijk je hersenen een situatie inschatten.² Dat onderscheid is klein maar cruciaal, en het verklaart waarom chronische pijn zo anders is dan acute pijn.

Wat is het verschil tussen acute en chronische pijn?

Bij acute pijn - een verstuikte enkel, een gespannen spier na zwaar tillen - is er een duidelijke oorzaak. Je lichaam stuurt een alarmsignaal, je ontziet de plek, het weefsel herstelt, de pijn verdwijnt. Het systeem doet precies wat het moet doen.

Bij chronische pijn - klachten die langer dan drie maanden aanhouden³ - is het verband met de oorspronkelijke schade vervaagd of verdwenen. De weefselschade is vaak al lang genezen, maar de pijn blijft. Soms wordt ze zelfs erger. Het alarm blijft afgaan, ook als er geen brand meer is.

Dit is precies waarom de behandeling van chronische pijn fundamenteel anders is dan bij acute pijn. Je kunt het alarm niet uitzetten door de schade te 'repareren' - je moet het alarmsysteem zelf aanpakken.

Waarom blijft de pijn bestaan? Centrale sensitisatie uitgelegd

Als pijn langdurig aanhoudt, verandert je zenuwstelsel. De zenuwbanen die pijnsignalen doorgeven worden geslepen: ze geleiden sneller, reageren op zwakkere prikkels en geven sterkere signalen door naar de hersenen. Dit heet centrale sensitisatie.¹

Je brein speelt hierin een actieve rol. Het verwerkt niet alleen pijnsignalen - het versterkt ze, kleurt ze in met eerdere ervaringen, en koppelt ze aan emoties, verwachtingen en herinneringen.¹ Stress, slaaptekort, angst en bezorgdheid maken het systeem nog gevoeliger.² Je hoeft niet meer een ernstige prikkel te ontvangen om hevige pijn te voelen.

Dit verklaart verschijnselen die veel mensen met chronische pijn herkennen:

• Pijn die erger wordt na een slechte nacht, ook al heb je niets anders gedaan

• Pijn die toeneemt bij stress, zelfs zonder lichamelijke inspanning

• Pijn die schommelt zonder duidelijke aanleiding

• Pijn die heftiger is dan je op basis van een scan zou verwachten

Belangrijk: dit betekent niet dat de pijn 'tussen je oren zit' of ingebeeld is. De pijn is volledig echt - het is je zenuwstelsel dat reageert zoals het geleerd heeft te reageren.¹ Maar dat systeem is veranderbaar, en dat is hoopvol.

Waarom worden rug- en nekpijn zo vaak chronisch?

Niet elke pijn wordt chronisch. Waarom die van de rug en nek zo vaak wel? Een deel van het antwoord zit in hoe we omgaan met deze klachten - vaak vanuit begrijpelijke, maar onbedoeld onhelpende patronen.

Mensen met rugpijn of nekpijn gaan bewegingen vermijden die pijn lijken uit te lokken. Ze draaien hun hoofd voorzichtig, tillen niet meer, zitten anders. Op korte termijn logisch - maar op lange termijn leert het pijnsysteem daardoor dat die bewegingen gevaarlijk zijn, ook als dat niet zo is.² Bovendien neemt je belastbaarheid af, wat de drempel voor pijn verder verlaagt.

Daar komt bij dat de rug en nek centraal staan in bijna alles wat je doet: slapen, werken, autorijden, sociale contacten. De klachten zijn daardoor constant aanwezig in je bewustzijn. Dat houdt het pijnsysteem actief en alert - precies de voedingsbodem voor centrale sensitisatie.¹

→ Meer lezen over hoe je belasting en belastbaarheid in balans brengt? Lees het artikel over belasting en belastbaarheid bij chronische pijn.

Wat betekent dit voor de behandeling?

Als chronische pijn een overgevoelig alarmsysteem is, dan heeft het weinig zin om te blijven zoeken naar een lichamelijke oorzaak die gerepareerd kan worden. De behandeling richt zich op het systeem zelf: het zenuwstelsel kalmeren, bewegingsvertrouwen opbouwen en leren omgaan met pijnsignalen die niet meer betrouwbaar zijn.³

Wat daarbij helpt:

• Pijneducatie: begrijpen hoe pijn werkt maakt het minder beangstigend - en dat vermindert de gevoeligheid van het systeem²

• Geleidelijk bewegen: aantonen aan je zenuwstelsel dat beweging veilig is, ook als het aanvankelijk oncomfortabel voelt

• Psychologische begeleiding: gedachten die pijn versterken herkennen en aanpakken, via bijvoorbeeld ACT (Acceptance and Commitment Therapy)

• Aanpak van versterkende factoren: slaap, stress en spanning zijn direct van invloed op hoe gevoelig je pijnsysteem is¹

Het doel is niet om pijnvrij te worden. Het doel is dat de pijn jou minder beperkt - dat je weer kunt doen wat voor jou telt, ook als er nog pijnsignalen zijn.

Is RealHealth iets voor jou?

RealHealth is een intensief pijnmanagementprogramma van de Sint Maartenskliniek, speciaal ontwikkeld voor mensen met aanhoudende rug- of nekpijn die ondanks verschillende behandelingen beperkt blijven in hun dagelijks leven.

Het programma werkt vanuit precies het inzicht dat in dit artikel centraal staat: chronische pijn vraagt een andere aanpak dan acute pijn. Niet repareren, maar het pijnsysteem anders leren begrijpen en gebruiken - zodat je weer kunt functioneren, ook als er nog pijn is.

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat deelnemers ook jaren na het programma nog profiteren van wat ze geleerd hebben.

Bronnen